1. Phần Di Sản Bắt Buộc Là Gì?
Phần di sản bắt buộc (hay còn gọi là thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc) là phần di sản mà một số người thừa kế nhất định được hưởng dù người để lại di sản không đề cập đến họ trong di chúc hoặc đã truất quyền thừa kế của họ. Quy định này được thể hiện tại Điều 644 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13.
Quy định này thể hiện nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của những người thân thiết, phụ thuộc vào người để lại di sản, đồng thời đặt ra giới hạn cho quyền tự do định đoạt tài sản bằng di chúc. Dù di chúc có nội dung gì, những người thuộc diện được hưởng phần di sản bắt buộc vẫn có quyền yêu cầu nhận phần di sản theo luật định.
Trong thực tiễn tại Phường Bình Thới, quận 11 cũ, TP. Hồ Chí Minh, không ít trường hợp người cao tuổi lập di chúc bỏ qua con cái hoặc vợ/chồng vì mâu thuẫn gia đình. Khi đó, những người bị bỏ qua vẫn có thể yêu cầu hưởng phần di sản bắt buộc theo quy định pháp luật.
2. Ai Được Hưởng Phần Di Sản Bắt Buộc?
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau được hưởng phần di sản bất kể nội dung di chúc:
- Con chưa thành niên (dưới 18 tuổi);
- Cha, mẹ của người để lại di sản;
- Vợ, chồng của người để lại di sản;
- Con thành niên mà không có khả năng lao động (người tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, mắc bệnh hiểm nghèo không thể lao động...).
Cần lưu ý: những người trên chỉ được hưởng phần di sản bắt buộc nếu họ thuộc diện thừa kế theo pháp luật (hàng thừa kế thứ nhất). Nếu họ đã bị kết án về các hành vi vi phạm quy định tại Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, họ không có quyền hưởng di sản dù theo di chúc hay theo pháp luật.
3. Cách Tính Phần Di Sản Bắt Buộc
3.1 Công Thức Tính
Theo Điều 644 khoản 1 Bộ luật Dân sự 2015:
Phần di sản bắt buộc = 2/3 × Suất thừa kế theo pháp luật
Trong đó, suất thừa kế theo pháp luật là phần di sản mà mỗi người trong hàng thừa kế thứ nhất được nhận nếu không có di chúc và tất cả đều còn sống.
3.2 Ví Dụ Tính Toán Thực Tế
Tình huống: Ông M có khối di sản trị giá 9 tỷ đồng. Ông để lại di chúc cho toàn bộ tài sản cho người bạn thân, không nhắc đến vợ (bà N), con trai cả (anh P, 35 tuổi, bình thường), con trai thứ (anh Q, 22 tuổi, bị bại liệt hoàn toàn), và mẹ đẻ (bà R, 80 tuổi).
Bước 1: Xác định hàng thừa kế thứ nhất nếu không có di chúc, gồm: bà N (vợ), anh P (con), anh Q (con), bà R (mẹ) → 4 người.
Bước 2: Tính suất thừa kế theo pháp luật của mỗi người = 9 tỷ ÷ 4 = 2,25 tỷ đồng.
Bước 3: Xác định ai được hưởng phần bắt buộc: bà N (vợ) ✓, anh Q (con thành niên không có khả năng lao động) ✓, bà R (mẹ) ✓. Anh P (con thành niên, có khả năng lao động) không được hưởng phần bắt buộc.
Bước 4: Tính phần bắt buộc: bà N = 2/3 × 2,25 tỷ = 1,5 tỷ; anh Q = 2/3 × 2,25 tỷ = 1,5 tỷ; bà R = 2/3 × 2,25 tỷ = 1,5 tỷ.
Kết quả: Người bạn thân được hưởng theo di chúc phần còn lại = 9 tỷ − 1,5 tỷ − 1,5 tỷ − 1,5 tỷ = 4,5 tỷ đồng. Anh P không được hưởng gì theo quy định.
4. Thủ Tục Yêu Cầu Hưởng Phần Di Sản Bắt Buộc
4.1 Thời Hạn Yêu Cầu
Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Người có quyền hưởng phần di sản bắt buộc nên thực hiện quyền yêu cầu sớm để tránh phức tạp về chứng cứ và quản lý tài sản.
4.2 Cách Thực Hiện Quyền Yêu Cầu
Để yêu cầu hưởng phần di sản bắt buộc, người có quyền có thể:
- Thương lượng: Yêu cầu những người thừa kế theo di chúc trả lại phần di sản bắt buộc theo thỏa thuận;
- Hòa giải tại UBND/Tòa án: Nếu không thương lượng được, đề nghị UBND xã phường hòa giải;
- Khởi kiện tại Tòa án: Nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân cấp huyện nơi có di sản hoặc nơi người để lại di sản cư trú cuối cùng.
4.3 Hồ Sơ Cần Chuẩn Bị
- Giấy chứng tử của người để lại di sản;
- Bản di chúc (nếu có);
- Giấy tờ chứng minh quan hệ với người để lại di sản (giấy khai sinh, hôn thú);
- Giấy tờ chứng minh tình trạng không có khả năng lao động (nếu thuộc diện con thành niên mất khả năng lao động);
- Danh sách và giá trị di sản;
- Đơn khởi kiện (nếu ra Tòa).
5. Phân Biệt Các Trường Hợp Liên Quan
5.1 Con Nuôi Và Cha Mẹ Nuôi
Con nuôi hợp pháp (được công nhận theo Luật Nuôi con nuôi 2010) có quyền thừa kế di sản của cha mẹ nuôi như con đẻ, và ngược lại. Do đó, con nuôi chưa thành niên hoặc con nuôi thành niên không có khả năng lao động cũng thuộc diện được hưởng phần di sản bắt buộc.
5.2 Con Ngoài Giá Thú
Con ngoài giá thú đã được cha nhận hoặc có bản án/quyết định của Tòa án xác nhận quan hệ cha con có đầy đủ quyền thừa kế như con trong giá thú, bao gồm quyền hưởng phần di sản bắt buộc.
6. Lưu Ý Pháp Lý Và Cách Bảo Vệ Quyền Lợi
Những người thuộc diện hưởng phần di sản bắt buộc cần lưu ý:
- Xem xét nội dung di chúc ngay sau khi biết người thân mất và di chúc được công bố;
- Nếu bị bỏ qua trong di chúc, không nên ký vào biên bản phân chia di sản theo di chúc trước khi được tư vấn pháp lý;
- Thu thập và lưu giữ bằng chứng về quan hệ gia đình, tình trạng sức khỏe (nếu mất khả năng lao động);
- Theo dõi tình trạng tài sản di sản để tránh tình trạng tài sản bị chuyển nhượng, tẩu tán trước khi được chia.
Nếu bạn tại Phường Bình Thới, quận 11 cũ, TP.HCM hoặc khu vực lân cận lo ngại quyền lợi thừa kế bị xâm phạm bởi nội dung di chúc, hãy liên hệ Luật sư Huỳnh Tống Ngoan để được tư vấn và đại diện bảo vệ quyền lợi kịp thời.
Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết mang tính tham khảo theo Bộ luật Dân sự 2015. Từng vụ việc có tình tiết khác nhau cần được luật sư phân tích riêng. Vui lòng liên hệ Luật sư Huỳnh Tống Ngoan để được tư vấn chính xác.
